Հայաստանի անկախացումից հետո գրական դաշտում գրեթե միանգամից առանձնացավ Լևոն Խեչոյանի անունը՝ իբրև նորագույն ժամանակների մեր գրականության դիմագիծը որոշարկող անուն: Ի՞նչն էր առանձնացնում Լևոն Խեչոյանին մյուս հեղինակներից, ինչո՞վ էր հատկանշվում նրա գրականությունը, որ այդպես արագ ընդունվում ու սիրվում էր բոլորի կողմից: Լևոն Խեչոյանի գրականությունը զուգահեռ ընթերցում են գրականագետներ Հայկ Համբարձումյանն ու Արքմենիկ Նիկողոսյանը։

Քիչ առաջ ավարտվեց ԺԱՌԱՆԳՈԻԹՅՈԻՆ artկոնցեպտ նախագծի առաջին դիտումը Հենրիկ Մալյանի անվան թատրոնի լեփ-լեցուն դահլիճում։

«…Որևէ անհատ, կուսակցություն, իշխանություն գործում է այն չափով, ինչքանով ընկալում է ազգային կառույցի միջուկը…»:
ԼԵՎՈՆ ԽԵՉՈՅԱՆ
«ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ artկոնցեպտ»-նախագիծը մենք նվիրում ենք Հայաստանի Անկախության 30-ամյակին:
Մեր խոնարհումը բոլոր նրանց, ովքեր իրենց կյանքը նվիրել են Հայաստանի Անկախությանն ու հայ ժողովրդի Ազատությանը:
Մեր հարգանքը և խոնարհումը բոլոր այն երևելի անհատներին, որոնք իրենց կյանքով, գործով, ապրածով, մտքով բերել են Անկախությունն ու ազատությունը:
Հարգանքով՝ նախագծի հեղինակ
ԱՐԱՅԻԿ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ

Ժամանակին Աքաբ թագավորը իր պալատականներին, մեծամեծ նվերներով, խնամախոսության ուղարկեց արաբների երկիրը՝ նրանց արքա Աբդյուլ Ազիզի աղջկան ուզելու:

Թագավոր Աբդյուլ Ազիզը վերցրեց ուղարկված նվերները՝ ոսկու ձուլածո սալիկները, եղնիկի մորթուց կարված տոպրակներով ադամանդները, վայրի քամիների ու հովերի մեջ մեծացած սպիտակ նժույգները, ձայն հանող կարմիր փայտը, ոսկերիզ երկանիվ ռազմական կառքն ու ասաց. «Ես պայման ունեմ», և պայման դրեց խնամախոսների առաջ. «Եթե ձեր թագավորը կարողանա հավքերի ոսկորներով մի պալատ շինել, իմ աղջկան կտամ նրան»:

Երբ խնամախոսները վերադարձան և հաղորդեցին առաջարկվող պայմաննե րը, ամբողջ գիշեր չքնեց Աքաբ թագավորը. նա մտածում էր արժանապատվության և արաբների թագավորի գեղեցկուհի աղջկա մասին:

Առավոտյան աշխարհի չորս ծագերի վրա մունետիկները փող հնչեցրին, պալատական դպիրները հրաման կարդացին, և բոլոր հավքերը եկան, հավաքվեցին նրա դիվանում: «Գիտե՞ք՝ ես ձեզ ինչու եմ կանչել»:

Ոչ մեկը չխոսեց: Սու-Թավուղն ասաց. «Չգիտենք՝ ինչի՞ ես կանչել»: Աքաբ թագավորն ասաց. «Արաբների թագավոր Աբդյուլ Ազիզի աղջկան ուզելու համար խնամախոսներ էի ուղարկել, նա էլ իմ առաջ պայման է դրել, թե որ թռչունների ոսկորներով պալատ կառուցեմ, նոր իր աղջկան կտա, և ասում է, և ես էլ ձեզ կանչել եմ, որ բոլորիդ կոտորեմ՝ ձեր ոսկորները շինարարության համար անհրաժեշտ են»:

Սու-Թավուղը, թե. «Աքաբ թագավոր, ոնց որ դու ես մարդկանց թագավորը, մենք էլ մեր թագավորն ունենք»: Հարցրեց. «Իսկ ո՞վ է ձեր թագավորը»:

Ասում է. «Զմրուխտի Անղան է, պիտի գնանք նրանից իրավունք վերցնենք»:

Թագավորը՝ թե. «Մեկ էլ ձեր գնալու կարիքը չկա»:

Հավաքված թռչունների մեջ հզոր արծիվներ կային, Աքաբ թագավորը նրանց հրամայեց, ասելով. «Գնացեք, Զմրուխտի Անղային բերեք»:

Արծիվները գնացին, Զմրուխտի Անղայի թևերի տակն անցան, բերեցին դիվան:

Երկու թագավորները լուռ իրար էին զննում, ճանաչեցին մեկմեկու ուժեղ և թույլ կողմերը:

Աքաբ թագավորը Զմրուխտի Անղային ասաց. «Եկար, բարով ես եկել, հիմա ես կխոսեմ, դու պատասխանիր»:

Պատմեց արաբների թագավոր Աբդյուլ Ազիզի պայմանի մասին: Ասաց. «Ես էլ թռչուններին այդ պատճառով եմ հավաքել»: Զմրուխտի Անղան ասում է. «Թագավոր ապրած կենա, ես երեք խոսք կասեմ, հրաման տուր»:

Ասում է. «Խոսիր»:

Զմրուխտի Անղան՝ թե.

-Ես որ հինգ հարյուր տարեկան դարձա, մեջս ցանկություն առաջացավ ամբողջ աշխարհը շրջագայել և բարձրացա երկինք, երբ շատ բարձրացա և շատ վերևում էի, տեսա, որ երկրագնդի վրա՝ աշխարհի մեջ մի բան է փայլփլում, ասացի իջնեմ, տեսնեմ՝ այդ շլացնողն ի՞նչ է: Իջա և տեսա, որ մարդիկ մի բարձր, շատ բարձր աշտարակ են կառուցել՝ ոսկե գմբեթով, ու իրենք մտել են մեջը, ես էլ կանգնել էի գմբեթին ու նրանց էի դիտում, նրանք էլ ինձ տեսան, որ նայում եմ իրենց, մեկն ասաց. «Այս ի՜նչ գեղեցիկ հավք է, մենք հողագնդի վրա այդքան գեղեցիկ բան չենք տեսել: Բոլորը դուրս եկան և զմայլված էին իմ գեղեցկությամբ,և ասացին, և շատ հնարավոր է, որ նա մեզանից ինչ-որ բան է ուզում, եկեք մի ուղտ մորթենք, թող սնվի, զորանա»: Մարդիկ մորթեցին ուղտը՝ զորացած վերադարձա իմ երկիրը: Կրկին հինգ հարյուր տարի անցավ, դարձյալ ցանկացա շրջագայել աշխարհով մեկ և բարձրացա երկինք, երբ շատ բարձրացա և շատ վերևում էի, տեսա, որ երկրագնդի վրա՝ աշխարհի մեջ, մի բան է բոցկլտում, ասացի իջնեմ, նայեմ՝ փայլփլողն ի՞նչ բան է: Իջա և ինչ տեսնեմ՝ նույն աշտարակն է, բայց գմբեթն ամբողջությամբ դարձել է արծաթ, մարդիկ էլ այն մարդիկը չէին, ուրիշներն էին եկել: Աշտարակի գմբեթին նստած՝ դիտում էի նրանց: Ներսից դուրս եկան մի քանի հոգի, կանգնած դիտում էին ինձ ու ասացին. «Այդպիսի հավք չէինք տեսել, ինչ լավ թռչուն է»:

Բերեցին, մի խոյ մորթեցին, իջա, կերա, զորացած վերադարձա իմ երկիրը: Հինգ հարյուր տարի էլ անցավ, ցանկացա աշխարհը մի անգամ էլ տեսնել և բարձրացա երկինք և շատ բարձրացա, երբ շատ վերևում էի, տեսա, որ երկրագնդի վրա՝ աշխարհի մեջ, մի բան է փայլփլում, ասացի իջնեմ, նայեմ՝ այդ ճերմակին տվողն ի՞նչ է: Իջա, տեսա, որ կրկին նույն աշտարակն է, բայց գմբեթը վերածվել է չուգունի, մարդիկ էլ այն մարդիկը չեն, ուրիշներն էին եկել: Աշտարակի գլխին նստած՝ ես մարդկանց էի դիտում, նրանք՝ ինձ, հետո ներսից դուրս եկան, մեկը մյուսին սկսեց հրամաններ տալ, թե. «Օղեր բերեք», թե՝ «Երեներ որսալու ցանցեր բերեք», թե՝ «Նետ ու աղեղ բերեք, զարկենք հավքին»: Նրանք քո մարդիկ էին, արքա, ինձ իջեցրին չուգունե գմբեթից: Ու դու, Աքաբ թագավոր, լսեցի՞ր արդյոք՝ ոսկին արծաթ եղավ, արծաթը՝ չուգուն, մարդն էլ, չուգունե գմբեթի տակ ապրելով, փոքրացավ:

Ես հիմա քեզ ասում եմ, որ ոսկին արծաթ եղավ, արծաթը չուգուն դարձավ, քո ցանկացածն արդյոք շատ չէ՞. այսքան կենդանի արարածներ պիտի ոչնչացնես մի աղջկա և քո գոռոզության պատճառով»:

Աքաբ թագավորը գահի վրա ետ ընկավ, մտածեց, խորհեց, որ իր կայացրած որոշումը կռապաշտի գործ է: Զմրուխտի Անղային ասաց. «Դու քո հավքերով ազատ ես, դարձյալ թռեք հինգ հարյուր տարիների միջով և կրկին այցելեք մարդկանց»:

 

 

 

 

Եթե  գրողը հաջորդ  օրն  ավելի

հասուն չէ, քան երեկ էր, դա նրա

մահն  է: Նա  ամեն  օր  պետք  է

աշխատի` նախ հասուն  մնալու

համար, ապա ավելի   հասունա-

ցումն արդեն կլինի ինքնաբերա-

բար:

                     Լևոն  Խեչոյան

 

 

 

 

 

     «Խոր գաղափարները նման են այն վճիտ ջրերին, որոնց թափանցիկությունը մթագնած է իրենց իսկ խորությամբ»: Հույն փիլիսոփա  Հելվեցիոսի այս միտքը արդիական է բոլոր ժամանակներում: Գաղափարակիրներն այսօր էլ քիչ չեն, սակայն նրանք միշտ սքողում են իրենց դեմքերը, մարգարտի պես թաքնվում ծովի խորքերում: Փոխարենը նրանք մինչև վերջին կաթիլն իրենց գործերի մեջ են: Այդ գործերը գնահատողները մենք ենք, որ փորձում ենք այդ ստեղծագործությունները ոսպնյակ դարձրած` կարդալ մեր իսկ հոգիները:

 

Հայաստանի ազգային գրադարանում` շատ կարդալուց քայքայվել է գրող Լևոն Խեչոյանի «Սև գիրք, ծանր բզեզ» գիրքը և չի սպասարկվում: Գրողին այդ մասին տեղեկացնելով` միաժամանակ փորձեցինք պարզել, թե ինչ զգացողություններ են համակում հեղինակին:

– Այս  պահին որևէ զգզցողություն չկա, որովհետև գիրքը գրելիս, քո ամբողջ տառապանքը, ուրախությունն արդեն տալիս ես: Այդ ամենից հետո  ավելի շատ  ունայնության զգացողություն ես ունենում, թեև այդ դատարկության մեջ էլ իհարկե երջանկություն կա: Դու շատ հեռու ես նրանից: Հինգ տարի որևէ գրքի վրա աշխատելով` դու քեզ կաթիլ-կաթիլ սպառել ես. սպառել ես ուրախությունն էլ, երջանկությունն էլ, տխրությունն էլ: Իսկ դրանից հետո գալիս է ունայնությունը և մենակությունը:

Ուրեմն այն, ինչ կար Ձեր ներսում, այլևս Ձերը չէ՞:

 

     -Չես էլ մտածում` ընթերցողի՞նն է արդյոք:   Այդ գիրքը գրելիս դու վստահ էլ չէիր` հաջողվելու՞ է, ընթերցողը հավանելու՞ է: Երբ ավարտում ես, արդեն իրենից էլ ես հեռանում, ինչպես սիրած աղջկանից բաժանվելու ժամանակ, արդեն նա է հեռու, հողն է հեռու, պատմվածքն է հեռու: Դու այնքան ես տալիս, որ այլևս ոչինչ  չունես տալու…

 

     -Իրականի ու անիրականի, համոզիչի ու ապշեցուցիչի հորձանուտում ընթերցողը, այդ թվում նաև ես, կորցնում է հավասարակշռությունը: Դուք դա դիտավորյա՞լ եք անում և արդյո՞ք  մտածում եք  ընթերցողի մասին:

 

-Ոչ, ես տեղյակ չեմ. դա մահվան ու կենդանության եզրին է, այս աշխարհի ու այն աշխարհի եզրը: Կան շատ գրողներ, որոնք հարցազրույցների ժամանակ և ընդհանրապես հաստատուն պնդում են, թե իրենք գրելու ընթացքում մտածում են իրենց ընթերցողների մասին: Գուցե դա իսկապես այդպես է, բայց ոչ ինձ համար: Գրելու ժամանակ ես աշխատում եմ գրել, երևի առաջին հերթին բավարարել ինքս ինձ: Դա մեծ պահանջ է, որ ներսում է կուտակվում:

     -Պատերազմ, ահասարսուռ իրականություն, որի անմիջական մասնակիցն եք եղել նաև դուք, և որոնք  էլ  ծննունդ են տվել  Ձեր ստեղծագործություններից շատերին: Բայց այնուամենայնիվ դաժան իրականությունը արվեստագետին զգացողությունների խառնարանն է նետում, եթե հնարավորություն տրվեր, կյանքի այդ փուլը խաղա՞ղ կապրեիք, թե՞...

 

– «Սև գիրք, ծանր  բզեզ» գիրքն ամբողջությամբ մարդկության հորինած պատերազմի դեմ է, այն մարդկության կենսագրության ամենաողբերգական մասն է, դրանից պետք է խուսափել ամեն գնով: Գիրքն էլ չպետք է արժևորել պատերազմով: Եթե չլիներ այդ գիրքը, այդ հինգ տարիների ընթացքում ավելի հրաշալի գիրք կարող էր լինել, և ողբերգությունն այն է, որ  էն  մի ուրիշ հրաշալի գիրքը չգրվեց ու գրվեց հենց այս մեկը: Պատերազմի մեղքն այդքանով է մեղք:

     -Ձեր ստեղծագործություններում հաճախ հանդիպում ենք պատկերների, որտեղ կինն է` իր ֆիզիոլոգիական պրոցեսների հետ: Ձեզ համար, բացի սերնդի  շարունակորդ  լինելուց, ո՞վ է կինը:

 

-Ինձ համար երբեք չկա կին-տղամարդ առանձին հասկացությունը` հատուկ ընդունակություններով: Կինն այնքանով  է հերոս այս գործում, ինչքանով որ անհրաժեշտ է: Նույնքան էլ տղամարդը: Կինը միաժամանակ գեղեցիկ է, կինը հրաշալի է: Ի վերջո  կնոջ համար է, որ տղամարդը գնում է  զոհվելու:

 

     -Շփում բանականի ու երևակայականի միջև: Արդյունքում սյուժե` ստեղծագործության հող: Ինչպե՞ս է ծնվում, ձուլվում այն:

 

-Այն անդրաշխարհի ու այս աշխարհի, մահվան ու կեդանության եզրով է     գնում:

Դա գրողի խառնվածքն է: Դա ծնվում է քո ներսում տառապանքների, չարչարանքների գնով: Երբեմն գալիս է ոչ մի տեղից, երբեմն գալիս է, երբ օրերով  երաժշտություն ես լսում և պառկած նայում ես առաստաղին: Այդ ժամանակ դու հասունանում ես վերին ոլորտների համար, և հասունացման համար քեզ տրվում է մտահղացումները իրականացնելու ճանապարհը, ինչպես խնձորն ունի ճանապարհ դեղնելու, կարմրելու, ծառից ընկնելու, ուտվելու, վերափոխվելու մեկ այլ գոյի:

    

     –Լինում են դեպքեր, երբ ստեղծագործության սյուժեն հատված է իրական կյանքիցորի հերոսին դուք կարող եք նաև չսիրել, արդյո՞ք ներկայացնում  եք  այն  ձեր    տեսանկյունից, թե՞ օբյեկտիվորեն եք մոտենում:

-Հերոսը գուցե բացասական է, բայց ոչ ինձ համար: Ես իմ ներսում  սիրում եմ նրան:  Անգամ թշնամու գերի ընկած զինվորը մարդ է, որի մահը կամ  խաթարումը ցավ է պատճառում: Ես որևէ  մեկի մահով չեմ ուրախանում:

   

     –Իսկ գուցե նրանից  է , որ հա՞յ եք:

-Ես կարծում եմ, որ  դա ազգային պատկանելություն չի ճանաչում: Աշխարհի բոլոր արվեստագետներն էլ, կամ ցանկացած խիղճ  ունեցող մարդ ցավ է զգում մարդու կործանման համար:

    

     – Երբ կարդում ենք Ձեր որոշ պատմվածքներ, տպավորությունն այնպիսին է, կարծես թե ինչոր թերի բան է մնում, որ ինքներս պիտի ավելացնենք:

-Կյանքն է այդպես: Անգամ սիրած էակը, որ թանկ ու հարազատ է, համբուրում ես, սիրում ես, էլի մի բան է մնում չասված: Այդ «մնացածը» գուցե իմաստության քարն է, որն անընդհատ մշակելու,  լրացնելու կարիք ունի: Նույնն էլ պատմվածքում է, այն պետք է մշակի, ավելացնի ընթերցողը` դարձյալ թողնելով մի չասված բան:

 

     –Կան գործեր, որոնք շփոթության մեջ են գցում ընթերցողին: Չե՞ք վախենում, որ ընթերցողը կարող է Ձեզ չհասկանալ:

 

     –Եթե դու անկեղծ ես սպիտակ թղթի  առաջ, վախենալու ոչինչ չունես: Այդ ընթացքում ուրիշ ուժեր են տրվել, դու մաքրվել ես: Գրելուց հետո, երբ քայլում ես, փողոցում հայտնվող կենդանին  գիտե քո մաքրության մասին, և գալիս է դեպի քեզ:

 

     – Քիչ  առաջ «իմաստնության քարի» օրինակ բերեցիք, իսկ ա՞յս դեպքում:

-Գրելու դեպքում դու նույնանում ես սահմանի ու  անսահմանի հետ: Անկեղծությունը մոտեցնում է անբարոյական կնոջ վարքագծին, նրան, ով  վերջացնում է գործը, գնում եկեղեցի մոմ վառելու:

     –Տասնամյակների իմաստության խորհուրդ կա Ձեր մեջ,  ի՞նչ է փոխվելի՞նչ է մնացել նույնը:

-Չէ մարմինն է ծերանում, իսկ հոգին մնում է  քսան-քսանմեկ տարեկանի:

    

     –Մի՞թե քսանմեկ տարեկանում այդպիսին էիք:

-Բայց այսպես խիզախ էի: Մի՞թե հիմարության սահմաններին հասնող համարձակություն չէ ձեռք զարկել էպոսին, նստել «Արշակ արքա…» գրել, «Սև  գիրք…» գրել: Չկա  իմաստություն, կամ էլ դրան հասնելը շատ դժվար է, գուցե անհնար:

  

     –Կատարելություն գոյություն ու՞նի:

-Կատարյալ է արևը, կատարյալ է օվկիանոսը, գույնը: Անկատար է միայն մարդը:

    

     –Ի՞նչը կարող է  հունից հանել Ձեզ:

-Երբ սկսվում է անքնությունը` շաբաթներով, ամիսներով որոնում ես բառը և չես գտնում:

 

     –Դուք հա՞շտ  եք Ձեզ հետ:

-Ինչ հաշտի մասին է խոսքը, երբ կա գիշեր, կա ցերեկ, կա սպիտակ թուղթ, սև թանաք, երբեմն արևն է քեզ սիրելի, երբեմն լուսինը: Սրանք արդեն անհաշտություններ են: Իմաստությունը պիտի տանի խաղաղության, դա է կարևորը: Բայց չգիտեմ` երբևէ որևէ  իմաստուն  հասե՞լ է խաղաղության: Չէ, ինչ-որ բան էլ եմ թաքցնում… Թաքցնելն ինձ ավելի է օգնում մեծանալու համար:

 

     – Ամենասարսափելի  վիճակը...

-Երբ չեմ գրում: Դա իմ ողբերգությունն է: Երբ խռովում ես քեզանից,  Աստված էլ երես է թեքում քեզանից, լքվածության զգացում է  ու…

Ամեն անգամ, երբ փորձում եմ գրել, Աստծուց ուժ եմ  խնդրում` խոստանալով այլևս երբեք չգրել, որովհետև թվում է` այլևս ուժ չկա: Անցնում է ժամանակ, նորից Աստծո դուռն եմ գնում` աներես երեխայի պես: Երկունքի նման է, երբ կինը երեխա է ունենում, դու փորձում ես օգնել ծնունդին, և երբ երեխան աշխարհ է գալիս, դու փորձում ես այդ աղոթքով արդեն օգնել մարդուն` ապրել երբեմն դաժան, երբեմն տխուր այս աշխարհում:

     Հարցականների ծովում Խեչոյանգրողը  հարց է տալիս ինքն իրեն, կամ գուցե Աստծուն. «Չգրել, իսկ ի՞նչ է նշանակում գրել. երկուսն էլ հավասարազոր են»:

     Բազմաթիվ այլ հարցեր մնացին, բայց դրանք անպատասխան չեն, դրանք մենք կարող ենք գտնել Լևոն Խեչոյանի` «Խնկի ծառեր» (1991թ.), «Արշակ արքա, Դրաստամատ ներքինի» (1995թ.), »Սև գիրք, ծանր բզեզ»  (1999թ.)  «Հունիսի հինգը և վեցը»,  « Հողի դողը»  (2003թ.),  «Տան պահապան հրեշտակը» (2002թ.)  գրքերում և դեռ այն էջերում, որ նոր պետք է լույս աշխարհ  գան:

     «Ինչպես Աստծո կողմից ուղարկված առաքյալները, այդպես էլ արվեստագետներն են գալիս, գալիս են երկրագնդի վրա իրենց աղոթքը անելու, որպեսզի մահկանացուի  կյանքը  թեթևհեշտ, գեղեցիկ լինի:

     Դու աղոթել ես, դու աղոթել ես ծնկաչոք, դու արդեն չգիտես` Աստծուն  կհասնի՞ քո աղոթքը, թե՞ ոչ»:

     Այս հարցի պատասխանը մենք գիտենք մեր մեջ, քանզի մենք այնտեղ ենքորտեղ մեզ տեսնում ենք:

   Հարցազրույցը վարեց   Հասմիկ Վարդանյանը                                                      

 

 

     Պարոն Խեչոյան, մեր այս զրույցը եկեք համարենք որպես 2004 թվականին          կայացած  «Զանգուլակներով կույր անցորդը» վերնագրով հարցազրույցի շարունակություն: Այն տպագրվեց «Ազատ Արցախ» թերթում և հետո վերահրատարակվեց հայաստանյան ու արտերկրի տարբեր լրատվամիջոցներում: Փորձենք պարզել` ու՞ր  է հասել «կույր ճշմարտատես» անցորդի զանգուլակի ձայնը, ժամանակը ի՞նչ սրբագրում ունեցավ նրա կյանքում: Ի՞նչ հանգրվան գտավ նրա փնտրտուքը: Եվ առհասարակ` ի՞նչ է որոնում

    Ներքնատեսության սահմանը գրողի համար ե՞րբ է ուրվագծվում, ստեղծագործական կյանքի միջօրեին, թե՞Իսկ երբ է նա փակվում իր վերջին չկորսված արահետում: Ձեզ համար տեսանելի՞ են այդ սահմանի եզերքները, թե՞ փորձում եք հեռու մնալ ինքներդ Ձեզնից:

 

– Նախորդ հարցազրույցից  յոթ տարի է անցել, ինչը գրականության համար յոթ վայրկյան է: Մարդու և գրականության ժամանակները նույնը չեն: Առանձին վերցրած` մարդու մի սերունդը իրեն հատկացված մի կյանքով   թույլ, մոռացկոտ, ծերությամբ մահկանացու է,   բայց  իրար շաղկապված սերունդները միասին    տիեզերական հավերժության մեջ մշակութային  հավաքական  հիշողությամբ ուժեղ, անմահ են:

Համենայնդեպս «Գիլգամեշի», «Մհերի դռան», «Վեդաների», սկանդինավյան «Սագաների» համեմատ, ամենախոշոր բանակներ շարժող  կայսրություններ, քաղաքակրթություններ են հող դարձել, օրենսդիր պետություններ են  գետնի տակ անցել, անծայրածիր օվկիանոսների ջրեր են ցամաքել, անհուն երկնքում գալակտիկաներ են հանգել, աստղբաշխ  քարտեզներով և ամենավսեմ անուններով հանդերձ` փիլիսոփայական մատյաններով գրադարաններ են հրո ճարակ դարձել, Բաբելոնյան աշտարակաշինությամբ Աստծո դեմ ըմբոստացած ազգեր են եկել-անցել, այնուամենայնիվ, գրականությունը մշտապես ապրելու կարողություն է ունեցել:

Գրողը ճանապարհ է դուրս գալիս,առավոտ կանուխ, բոլորից առաջ, երբ աքաղաղն անգամ առաջին կանչն արած չի լինում, բայց երբեք որևէ տեղ չի  հասնում, նրա կարևորությունը միշտ գնալու մեջ է:

Երիտասարդ օրերին է` մի առավոտ վանականի կամ դերվիշի նման ուժեղ ոտքերով դուրս գալիս վանքից, գնում է    ճշմարտության խոսքը` թանկագին  քարը որոնելու: Հստակ չգիտե,  միայն գուշակելու, կռահելու նման է ընկալում` ինչ է այն: Ցնորք:

Գուցե տիեզերական  լուսումութ անդունդներով թափառող Զրադաշտը, Բուդդան, Մհերը, Քրիստոսը, Մուհամմեդն էլ ճշմարտության    խոսքն էին որոնում, որ երկիրը երկրին,  մարդը մարդուն պիտի ասեր ու ընդամենը խոսքով պիտի վերանար անհամաձայնությունը, թանկագին քարը մարդկությանը պիտի փրկեր կործանումից:  Գուցե միջնադարում էլ, երբ   ալքիմիկները  փորձում էին անհայտից  թանկագին քարը ձուլել`  ինկվիզիցիայի դեմ ճշմարտության խոսքն էին որոնում:

Ցավոք,  այսօր խոսքը հոգի չէ, ոչ էլ այն խոսքն է, որ «Աստծո մոտ էր», այնքան է հեռացել մարդուց, որ ատոմային ցինիզմն  ընդամենը մի քանի վայրկյանում միլիոնավոր տարիներ ապրող երկրագունդը սառցե բեկորի կվերածի:

Գրողն իր ճանապարհին,  մեկ էլ մի օր, երբ մութը վրա է հասնում, կանգնում է, այդ ժամանակ կարող է արդեն հարյուր,  հարյուր քսան տարեկան` երկրային ժամանակով ծերացած լինի, մորուքը ծնկներին է հասել, միզելուց կոշիկների քթերն է թրջում,  ատամնաթափ է, հիվանդության ախտերը  ներսն են թափանցել, ճանապարհներին բազում քաղաքներն  ու գյուղերը հսկող շները սրունքները, ամայի  անապատներում շնագայլերը հոշոտելով` մարմնի վրա ծառի փչակների նման անցքեր են բացել: Նախկին անաղարտ, գեղեցկատես մարմինը կնճիռներով է պատվել, բայց ծառի փչակների նման անցքերով մարմինը երգում է չորս ծագերից փչող քամիների ժամանակ:

Սա կարևոր է,  երգվող փորձը  ամենախիզախ ճանապարհորդների որոնած` թանկագին քարի ընդամենը չնչին մի փշրանքն է: Սակայն այդ չնչինը, այդ փշրանքն է, որ հայրենիքի սահմանները ոչ միայն հորիզոնական է տեսնել տալիս, քան նրանք կան հիմա, այլ ուղղահայաց` ավելի հեռվին են հասցնում:

Ինչ վերաբերում է «կույր անցորդի զանգուլակի ձայնին», թե հիմա ու՞ր է հասել, չգիտեմ, ձայներ լսողը լսելու է: Մարդը հողագնդի քամիների ու փոթորիկների բերանին գլորվող ավազահատիկն է, գերեզմանի պորտալարը:

Մի անգամ Ծաղկաձորի անտառներում լսեցի`լուցկու չափ մի թռչուն էր երգում, էդ ոնց էր չորս-հինգ գրամանոց ծտի ձայնը ծակծկում երկրագունդը, մաղ էր դարձրել, երգը էդ ուր էր հասնում, գնում, վեց-յոթ կիլոմետր հեռավորության վրա լսելի էր դառնում:

Հազարավոր դարերի հեռավորությունից ձայներ են գալիս, լսելի դառնում` «Երկնէր երկին, երկնէր երկիր,   Երկնէր և ծովն ծիրանի…», կամ «Առավոտ լուսո Արեգակն արդար…», կամ`  Նարեկացի, Չարենց,  Տերյան,Կոմիտաս, Մաթևոսյան:

Ամենազարմանալին գրականությունն է, ամենազարմանալին փափուկի կռիվն է կարծրի դեմ, նման է մարդու` ջրով քար կտրելուն, խոսքով պատերազմի դեմ կռվելուն: Հոգին է դառնում գրականություն:

 

     –Եղե՞լ են պահեր, երբ որոշել եք այլևս չգրել, ի՞նչն  է նման  արգելակման պատճառ եղել, եթե` այո, ապա անիմաստության վիհից ինչպե՞ս խուսափեցիք:

 

– Չգրելը որոշումով չէ, ինչպես հանկարծազարկ վթարը, պարզապես մի օր այլևս չես կարողանում գրել: Երբեք կողմ չեմ եղել քաղաքականությամբ զբաղվելուն, բայց քաղաքացիական հաստատուն կեցվածքին կողմնակից եմ, երբ զանգերը ղողանջում են, թող այնտեղ լինի: Մարդն ի ծնե կենդանական բնազդային կապվածություն  ունի տարածքների հետ, հողը կորցնելու տագնապները նրան ծագման պահից ի վեր ամենից շատ են  արյուն հեղել տվել:

Վախը 387 թվականից է գալիս` մեկ ընդհանուր Հայաստանի Արևելյան և Արևմտյան մասերի կոտորակումից: Ազդեցությունը` ողնաշարը ջարդված և նորից ապաքինված մարդու ծուռ մեջքով քայլելուն է նման, որ ամեն վայրկյան գիտակցում է ոչ միայն ընկնելու, անգամ սայթաքելու դեպքում ողնաշարը կրկին ջարդելու վտանգը:

Եթե դարերի միջով հետևենք հայրենիքը կորցնելու ենթագիտակցական վախի ելևէջներին, կտեսնենք` սարսափը ընդհանրապես մեզ չի լքել: Ես չեմ հիշում որևէ ժամանակ մեր մեջ եղած լիներ, անգամ, ամենաբարձր մտավոր պայծառությամբ օժտված հանճարեղ մեկը, որ կարողանար խաղաղության մեջ ապրել, չվախենար թաշկինակի չափ մնացած երկիրը կորցնելու մտքից: Նման իրավիճակը ինչքան որ օգնել է պահպանելու մեր ինքնությունը`  նույնքան վնասել է, մեկուսացրել է ինտեգրացումից: Կարծում եմ` երբեք էլ օրենսդիր Հռոմը, Բյուզանդիան, մեր օրերի Եվրոպան մեր որոնող մտքից չեն բացակայել:

Անձնական կորուստների ժամանակ, հեռացողների համար կսկիծը մի առանձնությամբ, մի պատմվածքով, մի մտահղացմամբ սփոփվել է, բայց համընդհանուր աղետալի փորձությունների ժամանակ չեմ կարողացել խույս տալ անզորության և ունայնության զգացողությունից, որ ամիսներով ընկճել, դեպրեսիայի մեջ է պահել: Եվրոպայի ամենամեծ նվաճումներից մեկը, դարերով ինքն իր դեմ մղած կործանարար պատերազմներից հետո, երկիրը երկրին, մարդը մարդուն, մոխիրը մոխրին, գործած մեղքը կարողանալ խոստովանելն էր:

Մինչդեռ այսօր էլ իշխանություն ունենալու համար  խոշոր տերությունների կողմից  Այսրկովկասում   կրակը  բորբոք է պահում մահաբեր բոցը` պատրաստ է ցանկացած պահի լեռներից լեռներ,  մայրաքաղաքից մայրաքաղաք մոլեգնելու, տարածվելու տնից տուն:

Հիմա էլ մեր չորս բոլորը եռում է 80 միլիոնանոց հակառակորդը: Անարդյունք բանակցություններից մի կողմից Ամերիկան է համբերությունը կորցնում, մյուս կողմից` Եվրոպան ու Ռուսաստանը:

Ինձանով լինի` մեր դռան շեմի տակից հեռու պիտի քշենք  անմիաբանությունը,   ողջը պիտի ոգեկոչվի` Բագրատունիների մարգարեական մտահայացությունը, Մամիկոնյանների նահատակության հասցված խիզախությունը, ոտքի պիտի լինի քաղաքացին, հերոսը, զինվորը: Սրբազան ծիսակարգ կատարող Աստվածաշնչի նման  պիտի գործի Սահմանադրությունը, օրենսդիր  մատյանների դեմ հավասար պիտի լինեն առաջիններն ու վերջինները:

Իրավիճակի պահանջով պիտի վերանա օլիգարխների կամայական և իշխանությունների կողմից թելադրվող շահի համագործակցությունը:

Պիտի դադարեցնել մտավոր և աշխատավոր հասարակության բողոքավոր արտահոսքը, կուսակցությունների երկիրը բզկտող անհամաձայնությունը, բոլորս լռելյայն անճարակությամբ մեր կանանց մեզ` համար մեկ հակառակորդի դուռն ուղարկելը,  այդ ամենի հետ միաժամանակ աղետ է  մեր հետամնացությունը, սոցիալական  թուլությունը:

Եթե գերհզոր  տերություններն անգամ, որտեղ դեմոկրատիայի առաջընթացը տասն  արդար պատվիրաններին է մոտեցել, չեն հրաժարվում եկեղեցուց, գնալով զորացնում են իրենց կրոնը, առավել ես, մեզ  նման փոքրաքանակ, տնտեսապես թույլ ազգը իրավունք չունի չարափառ հարձակումներով քայքայելու առաքելական եկեղեցին, որն իր տարիքով ավելի մեծ է, քան պապերի Վատիկանը, քան արևմտյան շատ մայրաքաղաքներ, որտեղից տարատեսակ աղանդներն են գալիս: Սակայն  ևս մի դժվար փորձությունների ժամանակաշրջան անցկացնելու համար մահաբեր լռության  հրապարակի վրա   հասարակությունը կաթողիկոսի բարեփոխումների խոսքին է  սպասում, որովհետև բոլորով մեկ ընդհանուր դարավոր ժամանակի մեջ ենք: Հարևաններին    անհանգստացնող մեր ինտելեկտը կարող ենք առավելություն դարձնել:

Իսրայելն էլ աշխարհագրական տարածքով փոքր, առանց օգտակար հանածոների, նավթի ու գազի,  չորս կողմից մշտական շրջափակման մեջ երկիր է, բայց ինտելեկտը դղրդացնում է աշխարհը. այդ կողմն էլ նայելու բան ունենք:

 

     – Պիկասոն ասում էր. «Ամեն նկարի սկզբում ինչոր մեկը  կա, որ աշխատում է ինձ հետ: Այնինչ վերջում թվում է, թե մենակ եմ աշխատել»: Նման զգացողություն ունեցե՞լ եք:

 

– Ասվածը շատ անհատական է և խոշոր անհատականության զգացողություն է: Կարելի է տասնյակ տեսանկյուններով մեկնաբանել, բայց դարձյալ Պիկասոյի դիտարկումը չի լինի: Այս դեպքում ճիշտ կլինի այն փորձից խոսեմ, ինչն ինձ հետ է առնչվում:

Ստեղծագործական ամեն մի մտահղացում բազմակերպ է` մտքի մեջ այլ է, թղթի վրա ուրիշ: Սկսելուց առաջ դեռևս չկազմակերպված մտքերը, անորոշությունը, չձևավորված կառույցը, վախը ցավեր են  պատճառում: Գրելը երբեմն, նույնիսկ լավ բերքի ժամանակ,  լիքը փորով ջրերի վրայով թռչող մեղվի է նմանվում, որտեղով երբեք պարզ չէ` տեղ կհասնե՞ս, թե  քո ծանրությունը քեզ կխորտակի գետերի վրա: Երևի այդ ծանրությունն է, որ փորձում է խորամանկել Աստծուն կամ էլ չգիտեմ` ում, անգամ գրասեղանին` այդ փայտե կուռքին եմ դիմում օգնի` խոստանալով այս մի գործը ավարտելուց հետո այլևս չգրել:

Սակայն ամիսների աշխատանքից հետո նոր պատմվածքի քնաբեր դյութանքը, հաջողվածության անկասկած հավատն այդ օրերին այնքան հեռուն են տարած լինում, որ արթնացած մարդկային ինքնահավան վստահությունը մոռացնել է տալիս առաջին խնդրանքներն ու պաղատանքները, կամ ով կարող է ասել` էլի մասնակից ինչ ուժերի արդյունք էր այդ ստեղծագործությունը:

 

     Գիտեմ, որ փորձում եք բացել «Մհերի դուռը», այսինքն էպոսի մոտիվներով նոր գործ եք արարում:  2004-ին կայացած մեր զրույցում համարյա նույնացրել եք Ձեր հերոսին ու Փոքր Մհերին: Երկուսն էլ «ոչ մեռնում են, ոչ էլ ծերանում», նրանք պահում են ժամանակը մեզ համար: Ասել է, թե ամեն սերունդ իբրև էպոսի շարունակություն պետք  է ունենա մեր դյուցազնապատումի սեփական մեկնությունը, որ ժամանակի խզում չլինի: Չեզ չի՞ վախեցնում մի ողջ սերնդի պատասխանատվությունը ստանձնելը:

 

– Ճիշտ կլինի այդ գործի մասին չխոսել, չնայած իմ տարիքի լավագույն մասն անցկացրել եմ նրա հետ, և դեռ ավարտված չէ: Պարզ էլ չէ` վերջացնելուց հետո կլինի՞ այն, ինչ ուզում  էի, թե լույս աշխարհ գալու իրավունք չի ունենալու:

Իսկ ինչ վերաբերում է, թե չե՞մ վախենում մի ամբողջ  սերնդի պատասխանատվությունը ստանձնելուց, հարցը բարոյախոսական, հռետորիկ է հնչում:Գրելու ժամանակ նման հարցերի շուրջ մտածելն ամենավտանգավորն է: Գործի հաջողությունը կախված է նաև ստեղծագործական մտքի  առաջին պլանում երբեք նման հարցեր չպահելուց: Էպոսը պարզապես անհատնում կավի այն հանքն է, որ իր ճկունությամբ, իր բաղադրությամբ, կարծրությամբ, հրակայունությամբ, հոգի առնելու պատրաստակամությամբ ամենից շատ է համապատասխանում իմ շինարարությանը:

Աշխարհի չորս գույնի մարդուն հավերժը սպիտակ, սև, դեղին, կարմիր կավից ծեփեց, սակայն ամենակարևորը` գույների հակադրությունից կարողանալ մարդու միևնույն տեսակին կենդանություն տալն էր:

 

 

 

Հարցազրույցը`
Նվարդ Ալեքսանյանի